كه به غير قوّت و قدرت باشد . و در حديث ديگر ايضا رسيده است كه « الظفر بالحزم و الحزم باجالة الرأى و الرأى بتحصين الاسرار » « 1 » ؛ يعنى ظفر يافتن به مطالب به واسطهء حزم است ، و حزم به طريق جولان دادن رأى و فكر است ، و رأى به طريق نگاه داشتن سرّ است تا وقتى كه ظفر به مطلوب بيابد ؛ زيرا كه با وجود بروز دادن آراى خود قبل از وقت ظفر ، هرآينه ظفر يافتن به مطلوب ، قليل و نادر است ، به جهت ظهور موانعى كه با وجود مستور گردانيدن اراده ، ظهور يافتن آن موانع ، قليل و نادر است ايضا . و اين خصلت از خصايص انبيا و اوليا و كمّل و اهل عقل و فضل و كمال است ايضا . و از اين‌جا است كه در حديث رسيده است كه « سوء الظّن من حزم المؤمن » « 2 » ؛ يعنى بدگمانى مؤمن به مردمان در باب امور و مطالب خود از آثار حزم و احتياط مؤمن است . و در حديث ديگر رسيده است كه « الحزم مساءة الظّن » « 3 » ؛ يعنى حزم عبارت است از بدگمانى به مردمان و اعتماد ننمودن به ايشان . و چون‌كه حزم اسباب وصول به مطالب است لهذا در حديث ديگر ايضا رسيده است كه « الحزم بضاعة و التّواني اضاعة » « 4 » ؛ يعنى حزم سرمايهء اين‌كس است از براى تحصيل مطالب ، و توانى و تساهل نمودن ضايع نمودن و فوت گردانيدن مطالب است . و خلاصه آن است كه مؤمن و عاقل بايد كه در مطالب خود عاقبت‌انديش باشد و پيش از وقوع حوادث و موانع ممكنه در فكر و خيال مطالب خود باشد و از جميع جوانب احتياط را مرعى دارد و به هيچ كس اعتماد در حصول مطلوب خود ننمايد و فريب نخورد و اراده و سرّ خود را ايضا به كسى بروز ندهد تا وقت فرصت و ظفر يافتن ، پس در آن‌وقت تعجيل نمايد و تأخير را جايز نداند . و از اين‌جا است كه حضرت امام رضا عليه السّلام فرمودند كه مؤمن ، مؤمن نمىشود تا وقتى كه بوده باشد در او

--> ( 1 ) . صبحى صالح ، نهج البلاغه ، ص 477 ، رقم 48 . ( 2 ) . بحار الانوار ، ج 74 ، ص 227 ؛ و عبارت اين‌چنين است : « قد يقال من الحزم سوء الظن » و اين جملات را مرحوم سيد بن طاووس از على عليه السّلام به عنوان وصيّت به فرزندش امام حسن عليه السّلام در كتاب كشف الحجة ، فصل 154 آورده ، ولى عبارت « من الحزم سوء الظن » را پيدا نكردم . ( 3 ) . اصول كافى ، ج 1 ، ص 27 ، سطر 2 ، ح 29 . ( 4 ) . خوانسارى ، غرر الحكم ، ج 1 ، ص 12 ، رقم 9 .